Tannskemmdir hjá börnum: forvarnir og góðar venjur

Heilbrigðar tennur skipta miklu máli fyrir vellíðan barna, hvort sem um er að ræða mjólkurtennur eða fullorðinstennur. Tannskemmdir eru meðal algengustu heilsufarsvandamála hjá börnum, en góðu fréttirnar eru þær að með einföldum daglegum venjum er hægt að koma í veg fyrir flestar þeirra. Í þessari grein förum við yfir hvernig tannskemmdir myndast, hvað foreldrar geta gert til að verja tennur barnanna og hvenær ástæða er til að leita til tannlæknis.

Hvernig myndast tannskemmdir?

Í munninum lifa bakteríur sem nærast á sykri og öðrum kolvetnum úr fæðunni. Þegar þær brjóta sykurinn niður myndast sýra sem leysir smám saman upp steinefni úr glerungnum, harða ysta lagi tannarinnar. Ef þetta gerist oft og lengi veikist glerungurinn og að lokum getur myndast hola. Munnvatnið hjálpar til við að hlutleysa sýruna og byggja glerunginn upp aftur, en það þarf tíma til þess.

Mjólkurtennur eru með þynnri glerung en fullorðinstennur og því geta skemmdir í þeim þróast hraðar. Það er algengur misskilningur að mjólkurtennur skipti litlu máli af því að þær detta hvort sem er. Þær gegna mikilvægu hlutverki þegar barnið tyggur og talar og halda plássi fyrir fullorðinstennurnar sem koma síðar.

Tannburstun frá fyrstu tönn

Best er að byrja að bursta um leið og fyrsta tönnin kemur upp. Notið mjúkan barnatannbursta og flúortannkrem í magni sem hentar aldri barnsins.

• Ung börn: aðeins örlítið magn af tannkremi, á stærð við hrísgrjónakorn.
• Eldri börn: magn á stærð við baun dugar yfirleitt.
• Burstið tvisvar á dag, að morgni og síðast fyrir svefn.
• Hvetjið barnið til að skyrpa tannkreminu út en ekki skola munninn með miklu vatni, svo flúorið fái að virka lengur.

Börn hafa ekki nægilega fínhreyfifærni til að bursta tennurnar vel sjálf fyrr en nokkuð seint á barnsaldri. Foreldrar ættu því að aðstoða við burstunina eða fara yfir tennurnar á eftir, oft fram undir tíu ára aldur. Gott er að gera burstunina að föstum og notalegum hluta af kvöldrútínunni.

Mataræði og drykkir skipta máli

Það er ekki aðeins magn sykurs sem skiptir máli heldur ekki síður hversu oft hans er neytt. Í hvert sinn sem barnið borðar eða drekkur eitthvað sætt verður sýruárás á tennurnar. Stöðugt nart yfir daginn gefur tönnunum lítinn tíma til að jafna sig.

• Hafið fasta matmálstíma og takmarkið nart á milli mála.
• Bjóðið vatn sem þorstadrykk og geymið safa og gosdrykki fyrir sérstök tilefni.
• Veljið tannvæna millibita, til dæmis grænmeti, ost eða hreina jógúrt.
• Hafið sælgæti helst í tengslum við máltíð frekar en dreift yfir daginn.
• Forðist að gefa barninu pela eða stútkönnu með mjólk, safa eða öðrum sætum drykkjum á nóttunni eða til að sofna með.

Hafið líka í huga að margar matvörur sem virðast hollar, eins og þurrkaðir ávextir, ávaxtaþeytingar og sumt morgunkorn, innihalda töluverðan sykur og geta loðað við tennurnar.

Fyrstu merki um tannskemmdir

Tannskemmdir byrja oft án þess að barnið finni fyrir þeim. Því er gott að foreldrar skoði tennurnar reglulega, til dæmis við burstun. Fylgist með eftirfarandi:

• Hvítir, mattir blettir á tönnunum, oft við tannholdsbrúnina.
• Brúnir eða dökkir blettir eða sprungur í tönnunum.
• Barnið kvartar undan verk eða óþægindum þegar það borðar eitthvað kalt, heitt eða sætt.
• Bólga í tannholdi eða í kinn.
• Andremma sem hverfur ekki þrátt fyrir góða tannhirðu.

Ef þið takið eftir einhverju af þessu er rétt að hafa samband við tannlækni sem fyrst. Byrjandi skemmdir er stundum hægt að stöðva með flúormeðferð og betri tannhirðu áður en hola myndast.

Reglulegt eftirlit hjá tannlækni

Regluleg heimsókn til tannlæknis er ein besta forvörnin. Tannlæknirinn getur greint byrjandi skemmdir sem erfitt er að sjá með berum augum, gefið ráð sem henta barninu og metið hvort þörf sé á frekari forvörnum. Gott er að fara með barnið í fyrstu skoðun þegar fyrstu tennurnar eru komnar og síðan eftir ráðleggingum tannlæknis.

Meðal forvarna sem tannlæknir getur boðið upp á eru:

• Flúorlökkun, þar sem flúor er borinn beint á tennurnar til að styrkja glerunginn.
• Skorufyllur, þunnt hlífðarlag sem lagt er í djúpar skorur á bitflötum jaxla þar sem matarleifar safnast auðveldlega fyrir.
• Leiðsögn um burstun og mataræði sem tekur mið af aldri og þörfum barnsins.

Það hjálpar líka að undirbúa barnið fyrir heimsóknina á jákvæðan hátt. Forðist að nota tannlækninn sem hótun og talið frekar um heimsóknina sem eðlilegan hluta af því að hugsa vel um líkamann.

Foreldrar sem fyrirmyndir

Börn læra mest af því sem þau sjá. Þegar foreldrar bursta tennurnar reglulega, nota tannþráð og velja vatn fram yfir sæta drykki verður auðveldara fyrir barnið að tileinka sér sömu venjur. Hrósið barninu fyrir vel unnið verk og reynið að gera tannhirðuna skemmtilega, til dæmis með því að syngja lag eða nota stundaglas svo burstunin taki hæfilega langan tíma.

Hafið einnig í huga að bakteríur sem valda tannskemmdum geta borist á milli fólks með munnvatni. Því er skynsamlegt að forðast að sleikja snuð barnsins eða nota sömu skeið og barnið.

Algengar spurningar

Hvenær má barnið byrja að bursta sjálft?

Barnið má gjarnan æfa sig sjálft frá unga aldri, en fullorðinn ætti að aðstoða eða klára burstunina þar til barnið hefur náð góðri færni, yfirleitt einhvern tímann á fyrstu skólaárunum.

Þarf að gera við skemmdir í mjólkurtönnum?

Oft er það nauðsynlegt, því ómeðhöndluð skemmd getur valdið verkjum og sýkingu og haft áhrif á fullorðinstönnina sem er að myndast undir. Tannlæknir metur hvert tilfelli fyrir sig.

Er tannþráður nauðsynlegur fyrir börn?

Þegar tennurnar standa þétt saman getur tannþráður hjálpað til við að hreinsa bilin þar sem burstinn nær ekki til. Spyrjið tannlækninn hvenær rétt sé að byrja á því.

Þessi grein veitir almennar upplýsingar og kemur ekki í stað skoðunar hjá tannlækni.